Tôi đọc “Cha Danh” của Phạm Ngọc Lân (03 - 04) (Trần Việt Hưng)

Lượt xem: 522

 

cha_vo_danh_phamngoclan00

Một tài liệu lịch sử?

Tôi vụng về dài dòng văn tự, vì vốn tiếng Việt của tôi không được phong phú cho lắm, tôi vẫn còn sử dụng tiếng Việt cổ của thiên niên kỷ trước, chẳng thể nào theo kịp thời đại. Tôi chỉ muốn nói, khi bắt đầu đọc Cha Vô Danh của Phạm Ngọc Lân, tôi thật sự muốn biết một nhạc sĩ, một nghệ sĩ sẽ viết sách thế nào để chuyển tải những gì ông muốn gởi gấm, để mô tả đất nước Việt Nam trong hậu bán thế kỷ 20 với thật nhiều biến động kinh hoàng trước và ngay cả sau khi chiến tranh chấm dứt. Ngoài ra tôi không biết gì về ông cả. Bên cạnh đó, tôi cũng muốn nghe có ai đó nhắc về Trung Tâm Đắc Lộ (161 đường Yên Đổ) vì tôi có rất nhiều kỷ niệm ở nơi đây.

Tôi đinh ninh tác phẩm này là một cuốn sách về lịch sử. Cho dù tác giả có “ngụy trang” dưới bất kỳ hình thức nào đi chăng nữa. Cho dù ông… chối: “Tôi không viết sử, mà chỉ kể chuyện những gì tôi chứng kiến, hoặc có người đáng tin cậy chứng kiến” thì ông cũng đanglàm công việc viết sử, như Giáo Sư Pierre Brocheux (1) đã nói trong phần điểm sách:

Au fond, Lân nous parle du demi-siècle de la tragédie vietnamienne qu’il a vécu du nord au sud, en trois actes : la révolution de 1945 et la résistance contre le retour des Français (p. 23 à 55), la vie dans la République du Viêt Nam où les individus et les familles sont impliqués dans le destin collectif jusqu’à la réunification forcée et douloureuse pour un grand nombre (1975).

Extrait  du  Compte-Rendu  de  lecture  par  PIERRE  BROCHEUX,  14/06/2015- INDOMEMOIRES

Thật ra, Phạm Ngọc Lân muốn nói với chúng ta về nửa thế kỷ bi kịch mà ông đã trải qua từ Bắc vào Nam, một bi kịch gồm 3 màn : cuộc cách mạng năm 1945 và kháng chiến chống sự trở lại của người Pháp (trang 23 đến 55), cuộc sống tại Việt Nam Cộng Hòa của những cá nhân và gia đình chia sẻ vận mệnh chung của miền Nam cho tới thời điểm thống nhất trong sự cưỡng ép, kéo theo thảm cảnh cho rất nhiều người (1975).

-Trích bài Điểm Sách của PIERRE BROCHEUX, 14/06/2015 INDOMEMOIRES - Phạm Ngọc Lân phỏng dịch từ bản Pháp ngữ

Tác giả còn khẳng định trong Lời Mở Đầu:

Cần phải ghi lại để các thế hệ mai sau có thêm hiểu biết về đời sống của cha ông mình,về lịch sử cận đại của đất nước mình - Phạm Ngọc Lân

Nên dù muốn dù không tôi biết tôi sắp đọc một cuốn sách về lịch sử.

Một cuốn sách về lịch sử Việt Nam của Phạm Ngọc Lân, của Quản Mỹ Lan, của tôi và của tất cả mọi người chúng ta.

Một cuốn sách về lịch sử không hề giống, không hề khô khan như những cuốn sách về lịch sử đã từng được viết.

Một cuốn sách về lịch sử trong đó người đọc được dắt đi theo những vết chân của nhân vật giả tưởng… có thật Hoàng Kim Long, tên Pháp là Jean Martin.

Lúc này thì tác giả làm tôi phân vân. Sự phân vân dâng lên tột cùng sau này khi biết tên (giả) của cha dượng ông là ông Hoàng Văn Quy, và tên (giả) của mẹ ông là bà Lê Thị Kim. Đọc lại phần mở đầu thì thấy ông nói:

Tôi cố ý đặt tên khác cho các nhân vật để tôn trọng sự riêng tư của từng người, kể cả hai tên Hoàng Kim Long và Jean Martin.

Có chăng một sự liên hệ nào đó để ba đại-danh-từ Kim, Hoàng, Quy có thể được ghép lại và trở thành Hoàng Kim Quy? Có thời gian tôi gặp ông Hoàng Kim Quy hầu như mỗi ngày trong suốt ba tháng nghỉ hè. Đó là một ông già đẹp lão, bao giờ cũng mặc veston xám chỉnh tề, đi xe sang trọng có tài xế lái, cầm theo một cuốn phúc âm trên tay, đến xem lễ chiều lúc năm giờ ở nhà thờ Đức Bà trong lúc chờ hai đứa cháu nội đang học bổn ở trường Hòa Bình bên kia đường. Sau khi chiến tranh kết thúc trong cưỡng ép, ông Hoàng Kim Quy bị khép đủ mọi tội danh và bị bắt giam vào nhà lao Chí Hòa. Ông chết ở đó, không bao giờ được xét xử công bằng cũng như bao nhiêu nạn nhân khác. Báo chí lề phải bây giờ vẫn còn viết những điều kinh khủng về ông, về con ông, ông Hoàng Kim Lân mà họ gọi là Âu Dương Công Tử2, tôi không tin.

Còn cái tên Jean Martin thì tôi… nghi lắm! Tôi chắc tác giả ngày xưa ở đâu đó trong khu Tân Định, Dakao. Ai đã từng ở đó hay thường đi qua nơi này mà không biết tiệm cà phê Jean Martin nổi tiếng nằm sát ngay bên trại hòm Tôbia ở trên đường Hai Bà Trưng gần nhà thờ Tân Định?

Nếu quả thật là tác giả lấy tên một hiệu cà phê của Pháp mà đặt cho nhân vật Hoàng Kim Long của mình để gợi nhớ kỷ niệm thì cũng là một ý tưởng khá hay. Nhưng chính cái ý tưởng này sẽ quay lại… hại ông khi tất cả những gút mắt bị buộc chặt từ bao nhiêu thập niên bỗng dưng được tháo bung ra khiến ông phải viết thêm phần Lời cuối cho cuốn sách Cha Vô Danh.

cafe_jeanmarrtin
Tiệm cà-phê J. Martin ở khu Tân Định ngày xưa

Nhưng đó là chuyện về sau, còn bây giờ, Hoàng Kim Long là Jean Martin, con bà Lê Thị Kim, cha vô danh, cha dượng là ông Hoàng Văn Quy.

Hoàng Kim Long có khuôn mặt sáng sủa, nước da thật trắng, chứ không đen như những giọt cà phê đang nhỏ xuống, một buổi sáng thứ bảy trời se lạnh, khi tôi bắt đầu đọc Cha Vô Danh.

***

Người kể chuyện

Khi muốn kể một câu chuyện thì phải có người kể chuyện, dĩ nhiên rồi. Một câu chuyện hay mà người kể chuyện nói lắp thì có mấy ai hiểu được anh ta muốn nói gì. Tác giả Phạm Ngọc Lân biết rõ điều đó, và ông biết phải làm gì để kể lại câu chuyện của chính mình mà không gây nhàm chán cho người nghe; để kể lại câu chuyện một cách mạch lạc mà không phải bám sát vào thứ tự thời gian.

Nhưng viết lịch sử không phải là một việc làm đơn giản có thể dễ dàng thực hiện khi mà ông xác tín rằng càng có nhiều nhân chứng lịch sử thì nhà sử học có thêm dữ kiện để viết chính xác. Đó mới đích thực là một thách đố, một vấn nạn mà ôngđối diện vớitrước khibắt đầu. Nên tôi tin tưởng ông đã phải đắn đo suy nghĩ và nghiên cứu thật kỹ càng trước khi tạo dựng nhân vật người kể chuyện cho cuốn sách của ông.

Boris Pasternak (3) trong Dr. Zhivago đã sửdụng viên Trung Tướng KGB YevgrafAndreyevich Zhivago, người anh (hay em?) cùng cha khác mẹ với nhân vật chính làm người kể chuyện vì ông ta đã có mặt trong suốt cuộc đời của Dr. Zhivago, từ lúc thơ ấu cho tới lúc vị bác sĩ lãng mạn qua đời và cả thời gian sau đó nữa. Ông ta tin tưởng cô gái trẻ Tanya Komarova chính là giọt máu rơi của em mình nên ông ta đi tìm để nói cho cô biết cha của cô là người như thế nào. Là người kể chuyện duy nhất nên ông ta kể chuyện xuyên suốt. Một cái mô thức hoàn toàn không thích hợp với Cha Vô Danh vì ai sẽ là người có đủ uy tín và tư cách để kể chuyện nhân vật Hoàng Kim Long qua các thời đại? Tác giả Phạm Ngọc Lân phải buộc lòng tìm kiếm một người kể chuyện biết hóa thân và có mặt ở mọi nơi, mọi lúc trong cuộc đời của một người con đi tìm cha, hay nói đúng hơn là đi tìm chính mình.

Và mô thức người kể chuyện biết hóa thân này không phải là một điều gì mới lạ.

Một mô thức như nhân vật Ché, người kể chuyện trong nhạc kịch Evita (4) của Baron Andrew Lloyd Webber (5)(nhạc) và Sir Tim Rice(6) (lời, kịch bản), lúc thì làm một khán giả có mặt trong rạp hát khi cuốn phim đang chiếu bị gián đoạn để người chủ rạp thông báo Đệ Nhất Phu Nhân Eva Perón (7)vừa mới qua đời; lúc thì làm người dân phẫn nộ nổi loạn đập phá trong đám tang của Santa Evita (8); lúc thì làm anh lao công nhà chứa nơi Eva Duarte đã dùng thân xác để nhanh chóng leo lên đỉnh cao danh vọng và quyền lực; lúc thì làm nhân chứng cho cuộc đảo chánh năm 1943 mang đến chiến thắng cho cánh hữu và sau đó là Đại Tá Juan Domingo Perón (9)… Nói tóm lại là bất cứ chỗ nào, bất cứ lúc nào, người kể chuyện cũng phải có mặt qua vai người này hay người khác.

Hóa thân là như vậy.

Nhưng cách hóa thân này chỉ có thể có trong nhạc kịch, không thể hiện hữu trong một cuốn sách về lịch sử như Cha Vô Danh.

Vậy thì phải làm sao?

Bram Stoker (10) có cho chúng ta một câu trả lời, một giải pháp rất hữu hiệu qua tác phẩm Dracula (11). Ông kể lại câu chuyện Bác Sĩ Abraham Van Helsing (12) cùng nhóm bạn của ông săn lùng, truy đuổi để diệt trừ Bá Tước Dracula, một cái xác sống đến London từ Transylvania (13) và gieo rắc kinh hoàng cho cư dân ở đây. Toàn bộ câu chuyện được kể lại bằng những trang nhật ký, những lá thư, những bản ghi nhớ, những bức điện tín và thậm chí những mảnh tin cắt ra từ những tờ báo trong ngày để tác giả của những tài liệu ấy thay phiên nhau kể lại câu chuyện theo thứ tự thời gian. Bất kỳ nhân vật nào cũng có thể là người kể chuyện, trừ Bá Tước Dracula, đương nhiên.

Tác giả Phạm Ngọc Lân đã sử dụng mô thức này trong Cha Vô Danh. Những người kể chuyện của ông là phần lớn những nhân vật trong câu chuyện được kể, có bà ngoại, có người mẹ, có người cha dượng, có vợ ông và có cả chính ông nữa để ông có được một người kể chuyện đã chứng kiến và biết hết mọi chuyện (un narrateur omniscient), một người thay mặt ông kể chuyện lịch sử.

Đó là một cách giải quyết đã góp phần tạo dựng nên sự thành công của tác phẩm Cha Vô Danh, rất nghệ thuật, rất khéo léo và rất cần phải được ghi nhận ở đây.

(còn tiếp)

Trần Việt Hưng

Ghi chú:

(1) Pierre Brocheux, nguyên là giáo sư Sửhọc Đại học Paris 7 Denis Diderot, nay đã về hưu. Ônglà một nhà nghiên cứu sử nổi tiếng về Đông Dương và Việt Nam, tác giả nhiều công trình biên khảo hàn lâm về bộ môn này - Chú thích của Phạm Ngọc Lân

(2) Âu Dương Công Tử (歐陽公子), tên một nhân vật trong Xạ Điêu Anh Hùng Truyện (射鵰英雄傳) của Kim Dung (金庸,10/3/1924–30/10/2018), là con rơ icủa Tây Độc Âu Dương Phong (西毒歐陽鋒, một trong Ngũ Bá (五绝), có ngón chưởng Cáp Mô Công (蛤蟆功) rất lợi hại.

(3) Boris Leonidovich Pasternak (29/1/1890–30/5/1960), thi sĩ, văn sĩ, thông dịch viên người Nga, nổi tiếngvới tác phẩm Doctor Zhivago (1957) bị cấm xuất bản trong thời kỳ Sô Viết nắm quyền.

(4) Evita là một nhạc kịch,Baron Andrew Lloyd Webber viết nhạc, Sir Tim Rice viết lời và kịch bản. Nhạckịch kể lại cuộc đời của nhà lãnh đạo Eva Perón của Argentina, vợ thứ hai của Tổng Thống Juan Perón. Câu chuyện bước theo những bước chân của Evita từ thời thơ ấu, cho tới lúc nắm quyền trong tay, những việc từ thiện bà làm và cuối cùng là cái chết của bà.

(5) Baron Andrew Lloyd Webber (22/3/1948 - ), nhà soạn nhạc và tác giả các vở nhạc kịch người Anh, được phong hàm Bá Tước.

(6) Sir Tim Rice (10/11/1944 - ) nhà soạn lời ca, cộng tác viên củaBaron Andrew Lloyd Webber, ngườiAnh.

(7) María Eva Duarte (7/5/1919–26/7/1952), cònđược biết dưới các tênMaría Eva Duarte de Perón,Eva Perón Evita, vợcủaTổng Thống Argentina Juan Perón (1895–1974) và Đệ Nhất Phu Nhân của Argentina từ 1946 cho tới lúc mất năm 1952

(8) Santa Evita có nghĩa là Bà Thánh Evita, danh xưa của những người ủng hộ tặng cho Eva Perón.

(9) Juan Domingo Perón (8/10/1895–1/7/1974) là một vị tướng trong quân đội Argentina và cũng là mộtchính khách, Tổng Thống Argentina trong suốt ba nhiệm kỳ từ tháng 6, 1946 tới tháng 9, 1955.

(10) Abraham BramStoker (8/11/1847–20/4/1912), người Ái-Nhĩ-Lan, được biết đến với tác phẩm Dracula, xuất bản lần đầu tiên năm 1897.