Tôi đọc “Cha Danh” của Phạm Ngọc Lân (1, 2) (Trần Việt Hưng)

Lượt xem: 179

‘…một tác phẩm qua đó tác giả đã dùng cuộc đời của chính mình để “thổi hồn” vào lịch sử đồng thời nhắc nhớ chúng ta, những người ở Mỹ, ở Pháp, ở Canada...’

cha_vo_danh_phamngoclan00

Bài giới thiệu của Bác Sĩ Hồ Văn Hiền

Tháng mười một, đó đây trên thế giới, có những tổ chức, hội đoàn cử hành lễ tưởng niệm Tổng Thống Ngô Đình Diệm và bào đệ Ngô Đình Nhu. Tuổi thơ của tôi bắt đầu bằng những biến động dẫn đến sự sụp đổ của nền Đệ Nhất Cộng Hòa, tăng lữ, sư sãi tuần hành xuống đường, biểu tình khắp nơi, máy bay Skyraider quần thảo trên bầu trời thủ đô đầy mây xám... Chẳng biết vì sao tôi vẫn còn nhớ được những hình ảnh ấy, cho dù chẳng có một chút ý niệm về những gì đang xảy ra. Và tháng mười một năm nay, trong một khoảnh khắc hoài niệm một quãng đời đã qua, tôi tìm đọc những bài viết về Sài Gòn, về đất nước Việt Nam, chỉ để tình cờ thấy báo Người Việt Online có đăng bài của Bác Sĩ Hồ Văn Hiền với một cái tựa đề rất thu hút:

Đọc sách ‘Cha Vô Danh’ của Phạm Ngọc Lân: Một trường hợp Dr Zhivago của ViệtNam

(https://www.nguoi-viet.com/van-hoc-nghe-thuat/doc-sach-cha-vo-danh-cua-pham-ngoc-lan-mot-truong-hop-dr-zhivago-cua-viet-nam/)

Thú thực, đề tài Cha Vô Danh không mới mẻ gì cho lắm, tôi... phũ phàng bỏ qua; tên tác giả Phạm Ngọc Lân thì nghe quen quen, nhưng tôi chẳng nhớ đã quen, đã gặp ở đâu, thôi từ từ tôi sẽ ráng nhớ lại sau; và cuối cùng thì những chữ Dr. Zhivago của Việt Nam đã làm cho tôi tò mò.

Rất tò mò!

Vì sao ư?

Cuốn phim Dr. Zhivago của Sir David Lean (Bridge on the River Kwai (1957), Lawrence of Arabia (1962)) với Omar Sharif (Lawrence of Arabia (1962), Genghis Khan (1965)) đóng vai bác sĩ, thi sĩ Yuri Zhivago cùng với Julie Christie (Darling (1965), Fahrenheit 451 (1966)) trong vai người tình Larissa (Lara) Antipova, tôi nhớ rõ đến từng chi tiết vì đã được xem đến hai lần ở rạp Rex năm 1973.

Sau này còn có một thời tôi thường hay ghé thư viện của Mission Culturelle (31 đường Đồn Đất, lý do đơn giản là ở đây có máy lạnh lại khá yên tịnh trong lúc bên ngoài trời thật nắng nóng, ồn ào, chứ học hành gì tôi!), nơi ấy có hai cuốn sách mà tôi rất thích, một là Dracula củaBram Stoker (1), hai làLe Docteur Jivago củaBoris Pasternak, cả hai đềubằng tiếng Pháp, dịch từ nguyên bản tiếng Anh và tiếng Nga, trong thứ tự đó. Có rất nhiều điều về cuốn phim mà tôi vẫn còn nhớ mãi như âm nhạc tuyệt vời của Maurice Jarre; cảnh đẹp vùng quê nước Nga qua bốn mùa Xuân Hạ Thu Đông;chuyến xe lửa kinh hoàng từ Mạc-Tư-Khoa (Москва) đi tới thành phố Yuriatin ở miền đông, nằm trongthunglũng dưới chân rặng núi Ural, nơi gia đình vợ Dr. Zhivago “còn” cơ ngơi.

Chuyến xe lửa ấy, nếu khán giả xem phim đã thấy kinh hoàng, gớm ghiếc rồi thì xin thưa là những cảnh này chẳng là gì hết so với những chuyến xe lửa sau năm 1975 ở Việt Nam, người ta nhồi nhét nhau còn hơn cá mòi trong hộp, người ta ngồi cả trên nóc tàu, người ta đu càng đong đưa lắc lư... Chẳng biết tác giả Phạm Ngọc Lân sẽ có nhắc đến những chuyến tàu như vậy không, để xem... Bác Sĩ Hồ Văn Hiền nói thế nào về cuốn sách này và đặc biệt là tại sao tác giả Phạm Ngọc Lân hay nhân vật được mô tả trong cuốn sách được gọi là Một trường hợp Dr. Zhivago của Việt Nam?

Thất vọng!

Cái móc nối duy nhất mà Bác Sĩ Hồ Văn Hiền đưa ra là:

“De père inconnu” là cuốn sách tiếng Pháp đầu tiên mà tôi thưởng thức từ đầu đến cuối, sau mấy chục năm chỉ học, dùng tiếng Anh, ngoài tiếng mẹ đẻ. Sách Phạm Ngọc Lân cũng đem lại những cảm xúc như Dr Zhivago, chỉ khác, sách của anh đưa tôi về vùng quá khứcủa chính mình, chính dân tộc mình.

Khó hiểu quá!

Cảm xúc như Dr. Zhivago là cảm xúc do cuốn sách Dr. Zhivago đem lại hay cảm xúc củanhân vật Dr. Zhivago? Chắc là cảm xúc do cuốn sách đem lại. Và ngoài ra thì chẳng có gì liên quan đến Dr. Zhivago hết. Không có Dr. Zhivago và nhất là cũng chẳng có người tình Lara!

Tôi bị Bác Sĩ Hồ Văn Hiền lừa rồi!

Nhưng nghĩ lại thì thấy văn chương dân gian Việt Nam cũng có những lối ẩn dụ... không xơ múi như vậy mà!

Sao Tua chín cái nằm kề
Thương em từ thuở mẹ về với cha
Sao Vua sáu cái nằm xa
Thương em từ thuở người ra người vào

Đó, có liên quan ăn nhập gì với nhau giữa những sao Vua, sao Tua nằm xa, nằm kề và tình yêu đang được bày tỏ đâu?

Nhưng rất có duyên và thấm đậm thi vị phải không ạ?

Rồi nhớ đến Bài Ca Sao (2) tôi mở lòng ra để đón nhận những gì Bác Sĩ Hồ Văn Hiền “thủ thỉ” giãi bày và cũng để tôi phải gởi đến Bác Sĩ Hồ Văn Hiền một lời xin lỗi chân thành vì trong một phút bồng bột, không suy nghĩ chín chắn, chỉ thiếu chút nữa thôi là tôi đã bỏ qua một cơ hội bằng vàng được đọc một cuốn sách hay, rất hay!

Theo Bác Sĩ Hồ Văn Hiền, cuốn sách Cha Vô Danh sẽ đưa chúng ta về vùng quá khứ của chính mình, chính dân tộc mình. Sài Gòn, Đà Lạt, Cam Ranh, Ba Ngòi, những ngôi trường Pháp, những đại học của một thời đã in dấu ấn trong tâm hồn mình. Phiên bản tiếng Việtđược viết lại hoàn toàn chứ không hề là một bản dịch từ nguyên bản tiếng Pháp mà tác giả đã khổ công thai nghén trong tám năm, một tác phẩm qua đó tác giả đã dùng cuộc đời của chính mình để “thổi hồn” vào lịch sử đồng thời nhắc nhớ chúng ta, những người ở Mỹ, ởPháp, ở Canada... chúng ta là ai, chúng ta có thể nào hòa nhập vào xã hội của người bản xứ nhưng vẫn bảo toàn bản sắc Việt Nam của chúng ta hay không?

Trong tâm tình đó, tôi đã đọc

Cha Vô Danh - Chuyện kể cuộc đời một người Việt lai Pháp củaPhạm Ngọc LânMột cuốn sách viết bằng tiếng Việt bởi một người Việt cho người Việt đọc.

Mà khoan! Tôi sực nhớ ra tôi đã gặp tác giả Phạm Ngọc Lân ở đâu rồi! Rất nhiều lần là đằng khác! Tôi gặp ông nhưng ông... chưa bao giờ gặp tôi! Vì một lý do đơn giản là ông vẫn là người tôi thường hay... “gặp phải” trên Youtube. Vậy thì tôi phải làm một vòng tìm hiểu về ông cái đã, không thôi nhỡ ông là... cái ông hàng xóm có bà vợ vừa mới cãi nhau với tôi một trận nhừ tử... mười năm về trước thì đọc sách của ông ấy làm gì cho nó phí thời giờ!

May quá! Không phải.

Tác giả Phạm Ngọc Lân có rất nhiều những đoạn phim ngắn ông tự đàn và hát được đưa lên cho mọi người thưởng thức. Trong phần lớn những đoạn phim ấy, ông đều xuất hiện với một chiếc áo thun đen cổ lọ, chữ ký bất hủ của ông đấy. Ông thích mặc như vậy hay... ông chỉ có duy nhất một bộ đồ vía, chẳng ai biết.

Có khi ông chỉ đàn không thôi, và những bản nhạc ông chọn để trình tấu mang tính cách cổ điển nếu không muốn nói là sang cả như Bourrée cung Si thứ (BWV1002) của Bach,Lagrima của Tarrega,Romance của Bartoli,Variations dựatrên nhạc đề La Flûte Enchantée (Mozart) OP 9 của Fernando Sor... và đặc biệt là Canon cung Ré trưởng của Johann Pachelbel, ông soạn cho bốn bè guitare và cũng chính một mình ông luân tấu. (Chữ luân tấu này do tôi bịa ra, bắt nguồn từ chữ canon, hay là luân khúc, mai mốt sẽ có cầu chứng tại tòa!) Nghe nói như vậy người ta có thể hiểu là một mình tác giả Phạm Ngọc Lân ngồi giữa bốn cây đàn để trên giá, ông chụp một cây đánh một khúc rồi bỏ xuống chụp cây khác đánh tiếp khúc khác. Không phải đâu ạ, với kỹ thuật bây giờ thì việc thâu các bè trên những mạch âm thanh khác nhau (sound track) rồi phát lại cùng một lúc không có gì khó khăn cả. Ngày trước ở Sàigòn, vào cuối thập niên 60, đầu thập niên 70 có nhạc sĩ Văn Phụng đã sử dụng kỹ thuật này lần đầu tiên trong băng nhạcTiếng Hát Với Cung Đàn, vợ ông, ca sĩChâu Hà hát nhiều bè, thâu làm nhiều lần rồi chập lại.Khi ấy nhạc sĩ Văn Phụng gọi đó là kỹ thuật “sound on sound”, ông tới nhà tặng Bố tôi cuốn băng và ngồi cả giờ giảng thuyết rất hứng thú về cách thâu âm độc đáo này.

Quay lại với tây-ban-cầm trình tấu, tưởng cũng nên chia sẻ một chút cho các bạn nào chưa biết, cây đàn guitare có một xuất xứ rất bình dân, xuất hiện từ thế kỷ thứ 16, ở Tây-Ban-Nha. Hai trường phái nổi bật nhất của nghệ thuật tây-ban-cầm trình tấu là Flamenco rất phổ thông dựa trên những điệu vũ dân gian có nguồn gốc từ miền Andalusia; và cổ điển được hình thành từ thời kỳ Phục HưngÂu châu. Trong khi Flamenco có những giai điệu dân dã của vùng quê, đôi khi lại mang âm hưởng của âm nhạc Ả Rập (Tây-Ban-Nha đã từng bị quân Hồi giáo tấn công và chiếm đóng từ năm 711 đến năm 1492) nên tiết tấu thường chẻ nhỏ rất chi tiết và tốc độ trình tấu khá nhanh; thì nhạc tây-ban-cầm cổ điển đa dạng hơn, đặc biệt chútrọng vào những thế bấm khá phức tạp để có thể diễn đạt được những bài nhạc nguyên thủy có hòa âm đa-âm-điệu bằng một nhạc cụ đơn sơ chỉ có một thùng khuếch âm và sáu dây đàn.

Tác giả Phạm Ngọc Lân thuộc trường phái thứ hai, và nghệ thuật tây-ban-cầm trình tấu với ông phải là một nghệ thuật tươm tất, tươm tất từ cách ngồi nghiêm chỉnh thẳng lưng, chân trái phải có cái ghế con gác lên cao một chút, và bàn tay phải lúc nào cũng phải đặt vuông góc với dây đàn. Tươm tất trong từng âm thanh ông khảy (pincer) hay ông ép (buter). Sẽ chẳng bao giờ có một Phạm Ngọc Lân ngồi ngả người, chân gác chữ ngũ, cây đàn vắt vẻo như Paco de Lucía(3) để chơi những bài nhạc có giai điệu “chạy bạt mạng” lanh lảnh bằng hai ngón trỏ và ngón giữa mà người Tây-Ban-Nha gọi là... băm (picado). Đọc tới đây ai cũng có thể thấy được ông phải là một người rất kiên nhẫn và có kỷ luật tự giác thì mới theo đuổi được một loại nhạc quý phái, một loại nhạc đòi hỏi rất nhiều thời gian tập luyện.

- Lắm khi ông một mình vừa đàn bản hòa âm do chính ông tự soạn, ông vừa hát. Như ông giới thiệu trên kênh Youtube của ông: Đây là trang những bài hát được đệm với cây đàn ghi-ta, theo kiểu hát đơn sơ mộc mạc từ xa xưa. Và ông đã làm đúngnhư những gì ông nói. Từ gần mười năm qua kể từ lúc ông đưa lên mạng đoạn phim đầu tiên, ông vẫn giữ một nét đơn sơ mộc mạc cho hòa âm ông soạn, cho giọng hát ông trình bày và thỉnh thoảng, cho cả lời ca ông viết.

Ông hát nhiều thể loại khác nhau, nhạc tiền chiến, nhạc dân ca, nhạc tình, nhạc Pháp, nhạc Ý, nhạc Anh, nhạc Mỹ… nhưng chưa bao giờ thấy ông hát nhạc Tàu, một bữa nào ông mà hát Nguyệt Lượng Đại Biểu Ngã Đích Tâm (月亮代表我的心) bằng tiếng phổ thông, chắc là vui lắm đấy, số lượng khán giả xem phim của ông sẽ tăng vọt lên ngay.

Ông cũng có kén chọn tác giả để hát nhưng danh mục các bản nhạc mà ông trình bày rất phong phú bao gồm một số lớn các tác giả, có người sáng tác rất nhiều như Phạm Duy, Phạm Đình Chương, có người chỉ vỏn vẹn có vài bài như Cung Tiến, Dzoãn Mẫn, Hồ Dzếnh...

Khi viết những dòng chữ này, tôi đang nghe tác giả Phạm Ngọc Lân hát Giáo Đường Im Bóng của Nguyễn Thiện Tơ:

Ông hát ở cung Do thứ, nhưng sử dụng thế bấm cung La thứ với thiết bị tăng âm (capodastro) chặn ở ngăn phím thứ ba. Một điểm đặc biệt của lời ca bài nhạc này là tác giả bài nhạc chỉ sử dụng ba dấu giọng sắc, huyền và không dấu, không có hỏi (để khỏi phải trả lời), không có ngã (nên không phải đứng lên), không có nặng (làm tác phẩm nhẹ nhàng), khiến cho giai điệu khi hát lên nghe đều đều âm vang như một tiếng kinh cầu vẳng trong gió ngàn. Cộng thêm những tiếng trải hợp âm của đàn guitare... Thôi nghỉ chơi, bủn rủn cả chân tay rồi!

Ông cũng viết lời cho rất nhiều bài nhạc ngoại quốc quen thuộc, nhưng tôi đặc biệt chú ý đế những bài nhạc... Việt Nam do chính ông sáng tác như Đôi Bạn, Đà Lạt Sương Mờ,Hai Con Thiên Nga,Mai Anh Đào Đà Lạt,Ngồi Đếm Những Chiếc Lá Phong Không Bao Giờ Chết... Một bài nhạc có bốn yếu tố để thành công, giaiđiệu, tiết tấu, lời ca và hòa âm, ông bao luôn cả giàn, chẳng chừa cho ai hết, có ai chịu nổi không? (cười).

Nhạc của ông... ơ nói làm sao nhỉ, ít có yếu tố bất ngờ hay phỏng theo mô thức phổ thông của nhạc Việt Nam để bài nào cũng nghe như nhạc thất tình, hoặc đang lãng mạn, thơ mộng thì dãy chết kéo đến bất chợt. Tôi nói khó nghe quá chăng? Thật mà, hay là chúng ta thử xem bài Cô Đơn của Nguyễn Ánh 9 đi. Phần lớn chúng ta ai cũng biết bài Cô Đơn phải không ạ? Tôi xin nói trước là tôi rất thích bài hát này, nhưng... Để tôi tạm lướt qua nhé.

Hạnh phúc như đôi chim uyên, tung bay ngập trời nắng ấm
Hạnh phúc như sương ban mai, long lanh đậu cành lá thắm
Tình yêu một thoáng lên ngôi, nhẹ nhàng như áng mây trôi
Dịu dàng như ánh trăng soi, êm êm thương yêu dâng trong hồn tôi
Nghe như chim trời phiêu lãng, theo mây trời lang thang, rong chơi cùng năm tháng.
Ôi đêm đêm cùng tiếng hát, cho vơi niềm thương nhớ, còn gì cho ước mơ

Thơ mộng quá, lãng mạn quá đi chứ! Nhưng rồi thì... Bớ người ta! Pháo kích! Pháo kích! Và những quả đạn pháo kích đó là

Người hỡi cho tôi quên đi, bao nhiêu kỷ niệm xa xưa
Người hỡi cho tôi quên đi, bao nhiêu mộng đẹp nên thơ

Tình yêu đã chết trong tôi, nụ cười đã tắt trên môi
Chỉ còn tiếc nuối khôn nguôi cô đơn bơ vơ, tiếng hát lạc loài...

Cái gì vậy trời!

Như thể tôi đang mơ màng thì bị dội một gáo nước lạnh vào người vậy!

Tôi dám đoan chắc phần lớn âm nhạc Việt Nam cận đại đều là nhạc không chết chóc, chia ly, hận đời đen bạc thì cũng là thất tình!

Nhạc của ông Phạm Ngọc Lân không như thế, nhạc của ông có vui, có buồn, nhưng những nỗi buồn trong nhạc của ông chỉ là những nỗi buồn man mác chúng ta thường hay gặp phải mỗi khi hoài niệm về một thời đã qua. Cũng có tiếc nuối nhưng đúng hơn thì phải gọi là bâng khuâng.

Ông Phạm Ngọc Lân hát có hay không? Điều này tùy thuộc vào mức độ thẩm âm của mỗi người, vào tình cảm khán giả dành cho ông và cũng không thể bỏ qua những nỗi niềm, những tâm tình, những cảm xúc các bài nhạc ông thể hiện mang lại cho họ. Tôi xin được dành quyền phán đoán ấy cho những ai đã xem qua các

đoạn phim của ông, đã nghe ông hát. Tôi chỉ muốn nói một điều duy nhất về tác giả Phạm Ngọc Lân, con người đa tài, là ông đàn, ông hát say sưa với tất cả tâm hồn, với tất cả nỗi niềm đam mê.

Chỉ có người nghệ sĩ chân chính mới có thể làm được như vậy thôi. Tôi muốn gọi ông là nhạc sĩ, nhưng sợ ông phiền vì ông không bao giờ tự xem mình là nhạc sĩ, và cũng không thích được người khác gọi như thế. Xét cho cùng, ông có là nhạcsĩ hay không,thì đó làthẩm quyền của giới thưởng ngoạn các tác phẩm của ông.

(còn tiếp)

Trần Việt Hưng

Ghi Chú:

(1) Tại sao lại có Dracula của Bram Stoker ở đây? Xin đón xem những bài sau sẽ rõ.

(2) Bài Ca Sao, tên của một ca khúc do Phạm Duy phổ nhạc từ ca dao.

(3) Paco de Lucía (12/21/1947-02/25/2014), thiên tài trình tấu Flamenco người Tây-Ban-Nha, tên thật là Francisco Gustavo Sánchez Gomes, nghệ danh của ông, Paco de Lucía có nghĩa là con của (Mẹ) Lucía.