Tấm thiệp từ… quê hương (Lê Phan)

Lượt xem: 302

...Từ vùng đất xa xôi, tôi ngồi xuống viết một “tấm thiệp” cho quê cũ, cho Vũng Áng và biết bao nhiêu người dân Nghệ Tĩnh vẫn còn phải bỏ xứ ra đi và có khi phải bỏ mạng ở quê người. Không biết bao giờ quê tôi mới hết nghèo...

nguoidan_nghean01
Một phụ nữ đứng trước căn nhà của mình ở huyện Yên Thành, tỉnh Nghệ An, nơi có nhiều nạn nhân trong vụ 39 người thiệt mạng ở Anh vì vượt biên từ Bỉ trên thùng xe tải. (Hình: Nhac Nguyen/AFP/Getty Images)

Hồi tôi còn đi học báo chí, bài học quan trọng nhất của nhà báo là tin phải là tin, tin không là bình luận. Dĩ nhiên không ai có thể gạt bỏ được hết mọi thiên kiến của mình, nhưng cũng cố gắng để cho bản tin của mình khách quan và chính xác.

Vì truyền thống các bài tường thuật phải có tính khách quan đó, nhà báo không đưa được những cảm nhận hay xúc động của mình, báo chí Anh đã có một cách để gửi đến độc giả hay khán thính giả qua điều được gọi là “postcard, tấm thiệp” hay “letter, lá thư.” Có lẽ đối với truyền thông nhất là truyền thông xã hội ngày nay, truyền thống này không cần thiết nữa. Nhưng báo chí vẫn tiếp tục giữ truyền thống cũ.

Hôm 28 Tháng Mười vừa qua, Reuters đã gửi đến cho độc giả môt bài mang cái tên “Những tấm thiệp từ vùng bờ biển bị đầu độc: trung tâm của vùng đất buôn người.” Cái mà “tấm thiệp” đó gọi là vùng bờ biển bị đầu độc là hai tỉnh Nghệ An và Hà Tĩnh.

Hà Tĩnh là quê nội và Nghệ An là quê ngoại của tôi. Lần cuối tôi về Nghệ An và Hà Tĩnh là thời thập niên 1990 khi tôi đi làm phóng sự cho đài BBC.

Trước khi về Nghệ Tĩnh, dì dượng tôi, nay sống ở Sài Gòn, nghe tôi nói sắp đi làm phóng sự ở Nghệ Tĩnh, bảo với tôi “Người ta thường bảo đất Nghệ Tĩnh sản xuất ra những kẻ làm loạn, những kẻ đi làm cách mạng, nhưng muốn có người làm cách mạng thì cũng còn phải có những gia đình khá giả đủ để cho con ăn học. Nghệ Tĩnh bây giờ nghèo đến nỗi mà không còn ai khá giả đủ để cho con ăn học nữa rồi cháu ạ.”

Mà đất Nghệ Tĩnh nghèo thật. Ngoài thành phố Vinh, bị phá hủy trong chiến tranh và được xây dựng lại theo kiểu kiến trúc duy vật chủ nghĩa kiểu Liên Xô cục mịch, xấu xí, hầu như không có một đô thị nào khác cả. Cuộc sống dân chúng ở thời mới đổi mới đó có lẽ không khác gì mấy chục năm trước. Truyền hình chưa có, văn minh nhất là “cái đài,” cái radio.

Theo đúng thủ tục của chế độ, chúng tôi, phóng viên truyền thông ngoại quốc đi đâu cũng phải có người mà đài BBC thường gọi một cách lịch sự là “minder” đi theo. Điều mỉa mai là mình phải trả $100 một ngày cho họ đi theo dõi mình. Có điều lúc đó bộ thông tin còn được cho phép cung cấp “minder” nên chúng tôi thường chọn họ, bởi tuy làm công việc của công an, nhưng cũng vẫn là những nhà báo nên họ thông cảm nhu cầu của nhà báo.

Một buổi tối lai rai tôi nhận xét là Nghệ Tĩnh nghèo thật, anh bạn minder cười bảo “Chị ơi, dân thì nghèo chứ quan không nghèo đâu.” Tôi ngạc nhiên hỏi thì anh ta nói “Mai em đưa chị đi xem.”

Sáng hôm sau chúng tôi đi thật sớm. Khi tôi hỏi đi đâu thì anh ta bảo đi Vũng Áng. Vũng Áng, cũng xin thưa ngay, lúc đó chưa phải là một hải cảng lớn, quang cảnh còn rất đẹp. Nhưng đến gần thì đường xá phát triển và xe cộ nườm nượp. Thì ra, Vũng Áng đã trở thành cảng buôn lậu, thực ra phải nói buôn lậu công khai của tỉnh Hà Tĩnh. Những con tàu biển chở đủ thứ từ vỏ ruột xe hơi đến xe gắn máy và xe hơi cũ. Ra khỏi cảng, hai đoàn xe một chở ra Hà Nội, một xuôi về Sài Gòn. Chả trách mà quan không nghèo!

Trên đường về chúng tôi đi dọc theo bờ biển. Vùng biển miền Trung thật đẹp, những bãi cát, những vịnh nhỏ rải rác khắp nơi, trông như là cảnh của những nơi mà ở phương Tây họ coi là thiên đường địa giới. Chúng tôi ngừng lại ở một quán nước ở đầu một làng chài, đang uống mấy trái dừa thì một ông ngư dân ghé vào uống ly trà tươi. Tôi mời ông uống và bắt chuyện. Ông than bảo từ khi người ta dùng Cảng Vũng Áng để chở hàng đến nay ông phải đi xa hơn để đánh cá. Ông lắc đầu “Mấy cái tàu biển đó làm cá sợ bỏ đi hết.”

Hai thập niên sau, Nghệ Tĩnh vẫn nghèo. Theo thống kê của nhà cầm quyền lợi tức đầu người thấp hơn trung bình toàn quốc là $2,540 một năm. Lợi tức đầu người ở Nghệ An chỉ có 1,636 đô la còn của Hà Tĩnh cũng chỉ có $2,217.

Hơn thế như postcard của Reuter viết: “Cơ hội công ăn việc làm ở địa phương đã bị thiệt hại nặng vì thảm họa môi trường. Nằm chen vào những bãi cát mỏng và bầy trâu ngâm mình trong bùn, cột khói của Nhà Máy Thép Formosa chế ngự góc nhỏ bé này của tỉnh Hà Tĩnh.”

Góc nhỏ bé đó của Hà Tĩnh chính là Vũng Áng.

Xí nghiệp thép đó, chủ nhân là công ty Formosa Plastics của Đài Loan, đã đổ chất thải độc hại thẳng xuống biển tạo nên một trong những thảm họa môi trường lớn nhất của Việt Nam từ trước đến nay, đầu độc vùng biển suốt bốn tỉnh miền trung, mà tệ hại nhất là ở Hà Tĩnh và Nghệ An, tạo nên phản đối rộng rãi và gây thiệt hại khôn lường cho cuộc sống của người dân. Và vì thế ngày nay dân Nghệ Tĩnh ngày càng bỏ đi tha phương cầu thực.

Tờ báo của tỉnh Hà Tĩnh loan tin hồi Tháng Chín là có trên 40,000 người rời khỏi tỉnh mỗi năm để đi tìm công việc ở nơi khác, kể cả ở ngoại quốc.

Bà Anna Nguyễn, người chồng đã rời Việt Nam để đi chui qua ngả Ukraine, Pháp và rồi đến Anh để làm nghề nail, đang lo sợ chồng mình là trong số nạn nhân, buồn rầu bảo với Reuters: “Chúng tôi quyết định để anh ấy đi làm ở ngoại quốc năm 2016 khi vụ Formosa xảy ra. Chúng tôi sợ ô nhiễm làm hại sức khỏe của chúng tôi và vì tương lai chúng tôi đã liều. Nhưng nay nếu chồng tôi có hề hấn gì thì cuộc sống của chúng tôi thật vô cùng khó khăn.”

Cũng như bà Anna, nhiều người trong số có thể là nạn nhân mang tên có tên thánh. Miền bắc Trung phần rải rác những cộng đồng Công giáo nhỏ. Theo truyền thông nhà nước Nghệ An có 280,000 giáo dân trong khi Hà Tĩnh có 149,000 giáo dân.

Ở một thánh lễ đặc biệt ở ngôi nhà thờ quét vôi trắng của huyện Yên Thành, tỉnh Nghệ An, tối hôm Thứ Bảy tuần rồi, Linh Mục Antoine Đặng Hữu Nam nói khó khăn xã hội, thiên tai như lũ lụt hạn hán, là những lý do mới nhất cho đợt di dân. Bài giảng mạnh dạn của Cha Nam và những thái độ chỉ trích đối với nhà nước đã khiến cả Cha Nam lẫn nhà thờ bị công an chú ý, một lý do nữa khiến người ta bỏ xứ ra đi tìm một cuộc sống khác.

Trong bài giảng, Cha Nam được Reuters dẫn lời nói “Tại sao có quá nhiều người Việt phải trả rất nhiều tiền để được chết? Tại sao mà, ngay cả khi Việt Nam không còn chiến tranh nữa, có quá nhiều người bị buộc phải rời khỏi nơi này đi đến một vùng đất khác?”

Từ vùng đất xa xôi, tôi ngồi xuống viết một “tấm thiệp” cho quê cũ, cho Vũng Áng và biết bao nhiêu người dân Nghệ Tĩnh vẫn còn phải bỏ xứ ra đi và có khi phải bỏ mạng ở quê người. Không biết bao giờ quê tôi mới hết nghèo. 

Lê Phan

Nguồn: nguoi-viet.com/dang-duoc-quan-tam/tam-thiep-tu-que-huong/

Đọc thêm:

Những tấm bưu thiếp từ một vùng biển bị đầu độc: Nghệ An và Hà Tỉnh, trung tâm của nạn buôn người ở Việt Nam (Reuters, 28-10-2019)

Các cộng đồng nông thôn nghèo khó ở Nghệ An và Hà Tĩnh “Hầu hết tất cả các hộ gia đình đều có người ra nước ngoài. Những người già ở lại, nhưng người trẻ phải tìm nhiều cách đi làm việc ở nước ngoài vì khó kiếm được việc làm ở quê nhà”.

Postcards From a Poisoned Coast: Vietnam’s People-Smuggling Heartland

James Pearson, Reuters

Trần Hoàng (dịch)

cauca_bobien_formosa
Người câu cá gần bờ biển nơi hãng thép Formosa thải chất độc ở Hà Tĩnh
Vietnam October 28, 2019. REUTERS/Kham

(Nghệ An, Vietnam) Ở những vùng miền quê của Nghệ An và Hà Tĩnh lốm đốm các bảng quảng cáo việc làm của các công ty xuất khẩu lao động hoặc du học ở nước ngoài.

Hàng ngàn người mỗi năm (ra đi) theo lời khuyến dụ về một cuộc sống tốt đẹp hơn ở nước ngoài, nhưng nhiều người ra đi theo con đường không chính thức- thông qua những kẻ buôn lậu và đôi khi là những chuyến đi nguy hiểm bằng đường biển và đường bộ.

Hiện tượng đó nay đang bị tập trung chú ý sau khi 39 thi thể được phát hiện trong một chiếc xe tải bên ngoài London vào tuần trước.

Người ta đang lo ngại rằng phần nhiều các nạn nhân ấy là người Việt, xuất thân từ Nghệ An và Hà Tĩnh, một vùng trồng lúa ở miền Trung-Bắc-Bộ.

Các triển vọng tìm được việc làm là rất hiếm hoi, sự khuyến khích của chính quyền (đi XKLĐ), các băng đảng buôn người dụ ra nước ngoài, thảm họa môi trường và áp lực của nhà cầm quyền cộng sản đối với người Công giáo là tất cả các yếu tố địa phương đằng sau làn sóng người di cư. Ông Bùi Thạc nói “Hầu như tất cả mọi người ở đây đều có người thân ở nước ngoài”, cháu trai của ông là Bùi Phan Thắng, e rằng nằm trong số 39 người chết trong thùng xe tải.

“Hầu hết tất cả các hộ gia đình đều có người ra nước ngoài. Những người già ở lại, nhưng người trẻ phải tìm nhiều cách đi làm việc ở nước ngoài vì khó kiếm được việc làm ở quê nhà”.

Các cộng đồng nông thôn nghèo khó ở Nghệ An và Hà Tĩnh đã và đang rơi vào tuyệt vọng giữa những lo ngại rằng những người thân yêu bị mất tích của họ nằm trong số những người đã chết trong thảm kịch (39 người chết trong thùng xe đông lạnh ở Luân Đôn).

XUẤT KHẨU LAO ĐỘNG: ƯU TIÊN HÀNG ĐẦU.

Đối với Đảng Cộng sản cầm quyền ở Việt Nam, lợi ích của người dân di cư hợp pháp ra nước ngoài để làm việc là rõ ràng.

Ủy ban Nhân dân Tỉnh Nghệ An đã phát ra một bản báo cáo về thúc đẩy xuất khẩu lao động trong tháng 9 này. “Xuất khẩu lao động là ưu tiên hàng đầu của Đảng và chương trình phát triển kinh tế xã hội của nhà nước nhằm thúc đẩy tạo việc làm, giảm nghèo, phát triển nghề nghiệp và tạo thu nhập cho người dân,”. Đó là những dòng đọc được từ  Nghị Quyết số 274/2009/HĐND của tỉnh.

Tổng thu nhập trung bình tính trên đầu người của cả 2 tỉnh đều thấp hơn con số trung bình $2,540 (USD) của cả nước. Năm rồi, thu nhập trung bình của dân chúng ở Nghệ An là $1,636 và Hà Tĩnh là $2,217 (USD)

Số lượng kiều hối từ ngoại quốc gửi về đã trợ giúp thêm rất nhiều. Chỉ riêng Nghệ An đã thu về được $255 triệu USD hàng năm – theo báo cáo từ truyền thông của nhà nước.

“Xuất khẩu lao động là một giải pháp đối với tình trạng thất nghiệp”, Nguyễn Quang Phú Phó Chủ tịch của xã Thanh Lộc, huyện Can Lộc, nói với phóng viên hãng Reuters. “Kiều hối đã và đang giúp cải thiện đời sống của người dân nơi đây”.

Mặc dầu có những thuận lợi về kinh tế, thảm kịch 39 người chết ở trong xe tải đã phơi bày những giới hạn về khả năng của Đảng Cộng sản quản lý người ra đi nước ngoài.

Các cộng đồng Công Giáo phát triển mạnh cùng với sự xuất hiện của những băng đảng buôn người, cả 2 thứ này đều đang làm cho đảng csVN phải nhức đầu, đảng csVN đang nắm quyền ở Hà Nội cách nơi đây khoảng 300 km (180 dặm) về phía bắc.

Vụ xả thải chất độc ra ngư trường của tập đoàn Formosa Hà Tỉnh từ ba năm trước cũng góp phần thúc đẩy mạnh hơn chuyện tìm cách ra nước ngoài.

NHỮNG BĂNG ĐẢNG

Trong số những người đã từng bỏ xứ ra đi để mưu sinh từ Nghệ An là nhà cách mạng, chủ tịch sáng lập đảng CSVN, ông Hồ Chí Minh.

Tay tỉ phú đầu tiên của Việt Nam, Phạm Nhật Vượng, từng đi sang Liên Xô cũ hồi thập niên 1990’s trước khi trở về và gầy dựng nên tập đoàn Vingroup – cũng có gốc gác từ Hà Tĩnh.

“Dân chúng từ các tỉnh này có một lịch sử lâu đời trong chuyện đi ra nước ngoài kiếm tiền gửi về nhà, nhất là trong giai đoạn có chương trình xuất khẩu lao động sang các nước trong khối Sô-Viết”, cô Mimi Vũ, một nhà hoạt động độc lập chống việc buôn người ở Sài Gòn, cho biết.

“Sau nhiều thập niên, dân chúng tin rằng đó là cách duy nhất để có thể thành công và giúp đỡ gia đình bằng cách gởi tiền về nhà”, cô Vũ nói thêm.

Mặc dù không thể biết rõ số lượng có bao nhiêu người đi lậu ra nước ngoài, nhưng người dân địa phương và các chuyên gia chống nạn buôn người tin rằng nhiều người đã ra khỏi nước với sự giúp đỡ của các băng đảng buôn lậu ở Việt Nam, những băng đảng này lấy của gia đình hàng ngàn đô la để đem một người ra nước ngoài.

Buôn lậu người đến Anh đã tồn tại trong một thời gian rất dài và Cơ quan tội phạm quốc gia London đã cử một sĩ quan liên lạc đến làm việc trọng Tòa Đại sứ quán Anh tại Hà Nội, người này giúp chống lại nạn buôn người cùng với cảnh sát Việt Nam, và giải quyết các vấn nạn khác.

Trong một ý kiến ​​được công bố vào tháng trước, Đại sứ Anh tại Việt Nam, Gareth Ward, đã cảnh báo về sự nguy hiểm của việc tin vào những lời hứa của các băng đảng. ”Họ không phải là bạn bè. Họ là tội phạm.”

NƯỚC BỊ NHIỄM ĐỘC

Cơ hội việc làm tại địa phương đã bị cản trở bởi thảm họa môi trường Formosa. Bị kẹp giữa những bãi cát mỏng ở bờ biển và những đàn trâu đắm mình trong những cánh đồng lúa, những ống khói của nhà máy luyện thép Formosa Steel nổi bật lên ở một góc nhỏ này của tỉnh Hà Tĩnh.

Nhà máy thép Formosa Ha Tinh, thuộc sở hữu của Công ty Nhựa Formosa của Đài Loan, đã bị Hà Nội đổ lỗi vào năm 2016 vì đã gây ra một trong những thảm họa môi trường tồi tệ nhất của Việt Nam khi rò rỉ hóa chất ở vùng nước ven biển, từng nổ ra các cuộc biểu tình lan rộng và gây thiệt hại sinh kế.

“Chúng tôi quyết định để chồng tôi làm việc ở nước ngoài vào năm 2016 khi sự cố Formosa xảy ra”, Anna Nguyễn, người chồng rời Việt Nam và đi du lịch bất hợp pháp đến Ukraine, Pháp và sau đó là Anh để tìm việc làm trong một tiệm làm móng tay. “Chúng tôi sợ rằng sự ô nhiễm môi trường do Formosa sẽ gây hại cho sức khỏe và tương lai của chúng tôi nên chúng tôi đã mạo hiểm. Nhưng bây giờ cuộc sống của chúng tôi rất khó khăn”, cô nói.

Tờ báo nhà nước của Hà Tĩnh cho biết tháng trước rằng hơn 40.000 người rời tỉnh hàng năm để làm việc ở nơi khác, bao gồm cả ở nước ngoài.

LINH MỤC

Giống như Anna Nguyễn, nhiều người trong số những người e rằng đã chết trong thùng xe tải có tên những người theo đạo Công giáo.

Miền trung Bắc Việt Nam được tô điểm bởi các cụm cộng đồng nhỏ, người Công giáo, những cộng đồng này còn sót lại từ thời Pháp thuộ. Theo truyền thông nhà nước, Nghệ An là nơi cư trú của 280.000 người Công giáo, và có 149.000 người Công giáo sống ở Hà Tĩnh.

Trong một buổi lễ đặc biệt được tổ chức tại nhà thờ Công giáo Mỹ Khánh tường trắng ở Yên Thành, tỉnh Nghệ An, vào tối Thứ Bảy, cha Anthony Dang Hữu Nam đổ lỗi cho ô nhiễm, những khó khăn xã hội và thiên tai như lũ lụt và khô hạn ở vùng này đã gây ra phần lớn những cuộc di cư ra khỏi miền nầy trong thời gian gần đây.

Những bài giảng thẳng thắn và những lời chỉ trích của chính phủ Việt Nam đã khiến cả ông và nhà thờ bị sự chú ý thêm từ cảnh sát, đây là một yếu tố làm cho một số người phải tìm kiếm một cuộc sống mới ở nơi khác.

Tại sao nhiều người Việt Nam phải trả nhiều tiền chỉ để chết?“, Linh Mục Nam nói trong buổi lễ. “Tại sao lại như vậy, mặc dù Việt Nam không còn chiến tranh nữa, vậy mà có rất nhiều người buộc phải rời đi để đến một vùng đất khác?”

Bài viết của James Pearsonvà được chỉnh sửa bởi Matthew Tostevin cùng với Mike Collett-White

Nguồn: hoangtran204.wordpress.com/2019/11/01/%E2%96%BAnhung-tam-buu-thiep-tu-mot-vung-bien-bi-dau-doc-nghe-an-va-ha-tinh-trung-tam-cua-nan-buon-nguoi-o-viet-nam-reuters-28-10-2019/