Cha danh 16 - Fréjus : đài tưởng niệm chiến trận vong Đông Dương (Phạm Ngọc Lân)

Lượt xem: 199

”...Tôi cám ơn người đàn bà đầy thiện chí. Có điều là tôi biết cái Cơ quan lịch sử này quá rồi, tôi đã từng viết thư, tôi đã từng đến nơi lưu trữ hồ sơ, và cho đến bây giờ chưa ai giúp gì được tôi cả...”

(Trích nhật ký của Long)

Tháng 7-2007

Ánh nắng chan hòa trên ngọn đồi ở Fréjus, đứng ngoài nắng thì cũng nóng không thua gì Vũng Tàu hay Nha Trang, nhưng chỉ cần bước vào bóng mát của những cây thông « ô dù» (1) là cảm thấy mát rượi ngay với làn gió nhẹ thổi từ Địa Trung Hải tới. Thành phố nhỏ Fréjus nằm ở phía nam nước Pháp trong một vùng nổi tiếng thế giới có tên là Côte d’Azur với các thành phố Cannes, Nice, và vương quốc Monaco. Trung tâm Fréjus nằm phía trong đất liền, còn bãi biển của Fréjus nằm giữa ngôi làng Saint-Tropez nổi tiếng từ thập niên 60 với các tài tử điện ảnh – đặc biệt vì có ngôi nhà của nữ minh tinh màn bạc Brigitte Bardot – và thành phố Cannes có festival điện ảnh hằng năm thu hút các danh nhân trong ngành đến từ khắp thế giới.

Đài tưởng niệm chiến sĩ trận vong của Pháp trong các trận chiến ở Đông Dương (Mémorial des guerres en Indochine) nằm trên một ngọn đồi ở ngoại ô thành phố Fréjus. Gọi là « Đài tưởng niệm » theo thói quen, phải nói là « Khu tưởng niệm » thì đúng hơn.

Khu này xưa kia là trại lính của Pháp có từ đệ nhất thế chiến 1914-18, dùng làm “trại chuyển tiếp khí hậu” (2) đón nhận binh lính từ các thuộc địa trong đó có binh lính người Việt đến từ Đông Dương. Ngay sát bên khu này là ngôi chùa Hồng Hiên xây cất từ năm 1917 để các binh lính theo đạo Phật có chỗ thờ phượng. Hiện nay ngôi chùa mở mang rộng lớn, và là ngôi chùa Việt Nam xưa nhất của Pháp, và có lẽ của Âu Châu.

Bước vào khu tưởng niệm, ngay sân trước rộng rãi là đài chiến sĩ trận vong với một phù điêu bằng đồng đen, một người lính Việt và một người lính Pháp cùng nâng một bản đồ của Đông Dương gốm ba nước Việt Miên Lào.

tuongdai_chiensi_tranvong_frejus
Khu tưởng niệm chiến sĩ trận vong ở Fréjus

tuongdai_chiensi_tranvong_frejus02
Tượng đài chiến sĩ trận vong trong khu tưởng niệm.

Qua sân trước, chúng tôi bước vào một phòng đón tiếp khách và phòng triển lãm. Tôi đến gặp một bà đứng tuổi ngồi sau cái quầy, trình bày mục đích chính của mình đến đây: “Theo mẹ tôi nói lại thì cha tôi là một sĩ quan Pháp bị quân đội Nhật sát hại vào lúc đảo chính Nhật tháng 3 năm 1945 ở Đông Dương. Nhưng mẹ tôi cũng chỉ nghe một ông Trung tá đã về hưu làm việc ở Cơ quan xã hội ở Hà Nội ngày xưa nói thế, không có một bằng chứng cụ thể nào cả. Mẹ tôi cũng không có giấy tờ gì xác nhận điều đó. Tôi muốn biết là nếu thật sự cha tôi đã tử trận ở Đông Dương năm 1945 thì ở khu tưởng niệm này có vết tích gì hay không.”

Người đàn bà hỏi tên cha tôi rồi chăm chú vào màn hình của máy vi tính. “Không có ai tên như vậy trong các hòm đựng hài cốt (ossuaire) ở đây cả. Nhưng có thể là cha của ông có tên trên bức tường tưởng niệm. Ông ra ngoài đó xem thử có hay không.”

Đây là lần đầu tôi đến đây nên chưa biết khu tưởng niệm này tổ chức ra sao, có những gì ngoài đài tưởng niệm chiến sĩ tôi đã thấy ngay phía ngoài. Người đàn bà đưa cho tôi tài liệu hướng dẫn tóm tắt, và giải thích thêm rất cặn kẽ.

Khu tưởng niệm này bắt đầu được xây cất từ năm 1987, sau khi có sự thỏa thuận năm 1986 giữa hai chính phủ Pháp và Việt Nam để đem về Pháp hài cốt của các chiến sĩ và thường dân phục vụ trong quân đội Pháp tử trận ở Đông Dương đã được chôn cất ở Việt Nam1.

tuongdai_chiensi_tranvong_frejus03
Hình toàn cảnh khu tưởng niệm Fréjus

Năm 1954, khi quân đội Pháp chuẩn bị rút khỏi Việt Nam, các nghĩa trang có mồ mả quân nhân Pháp rải rác được tập trung vào mấy địa điểm chính, tất cả hài cốt được dời về các nghĩa trang Tân Sơn Nhứt và Vũng Tàu ở miền Nam, và Ba Huyện ở miền Bắc. Theo thỏa thuận 1986, chính phủ Pháp đem tất cả hài cốt trong 3 nghĩa trang đó về Pháp. Có nhiều gia đình nhận lại hài cốt của người thân mang về chôn cất tại địa phương để được yên nghỉ cùng họ hàng làng nước. Những hài cốt còn lại được mang về khu tưởng niệm Fréjus này. Trong một khu vườn rất rộng, những hài cốt được để trong những hòm nhỏ với tên tuổi và chi tiết về người quá cố. Hơn 20.000 bộ hài cốt yên nghỉ tại đây.

Sau đó, khu tưởng niệm xây thêm một bức tường ghi tên những chiến sĩ trận vong không chôn cất trong khu hài cốt ở đây. Đó là trường hợp những người được gia đình mang về chôn cất ở nghĩa trang gần nhà và những người mất tích không tìm thấy xác. Trên bức tường này có gần 35.000 tên.

Hai vợ chồng tôi bước ra ngoài và đi xuống một cầu thang đến bức tường tưởng niệm. Họ và tên của các quân nhân tử trận được khắc trên những tấm bảng vuông, mỗi tấm có 3 cột, mỗi cột có 28 hàng, vị chi là 84 tên trong mỗi bảng. Các tấm bảng được sắp theo thứ tự năm tử trận, trong mỗi năm lại được sắp theo thứ tự ABC của họ người quá cố. Riêng năm 1945 khi xảy ra cuộc đảo chính Nhật, có tất cả 25 tấm bảng. Sau đó số lượng bảng tăng dần mỗi năm và lên đến 73 tấm trong năm 1954 là năm xảy ra trận Điện Biên Phủ. Sau đó có thêm vài tấm ghi tên những người được khám phá ra sau khi bức tường được xây xong.

Tôi đã có dịp viếng thăm bức tường tưởng niệm ở thủ đô Washington của Mỹ (4), ghi tên hơn 58000 quân nhân Mỹ tử trận tại Việt Nam, khắc trên những tấm đá hoa cương đen. Cũng như bức tường ở Fréjus, chỉ ghi tên họ, không có cấp bậc, không có đơn vị, không có ngày tháng. Hai bức tường cũng sắp xếp theo thứ tự năm tử trận. Nhưng bên Mỹ, trong mỗi năm như thế không theo thứ tự ABC của tên hay họ và cũng không sắp xếp thành hàng và cột như bên Pháp, mà viết liền tên này tiếp nối tên kia. Người xem có cảm tưởng là các tên được viết không có thứ tự gì cả. Thật ra, người Mỹ muốn làm nổi bật ý niệm về sự bình đẳng của con người trước cái chết, nên không phân biệt cấp bậc, không phân biệt già trẻ, không phân biệt đơn vị, chỉ viết theo thứ tự thời gian tử trận mà thôi. Khách đến đấy muốn biết thân nhân mình có tên khắc ở đâu phải tìm trong một bảng riêng với tên được sắp xếp theo thứ tự ABC, mỗi tên kèm theo số thứ tự của tấm đá hoa cương và hàng thứ mấy trong tấm đá đó có ghi tên của người thân.

tuongdai_chiensi_tranvong_frejus04
Bức tường ghi tên chiến sĩ quân đội Pháp tử trận ở Đông Dương trong khu tưởng niệm Fréjus.

tuongdai_chiensi_tranvong_frejus05
Phìa sau thấp thoáng một cây thông “ô dù”.

Ở Fréjus, trên tấm bảng đầu tiên ghi 1914-1938, tấm cuối cùng ghi 1956-57. Ở Washington, tấm đầu tiên ghi 1956 và tấm cuối cùng 1975. Vậy là liên tục từ 1914 đến 1975, người Pháp rồi người Mỹ đã đến Việt Nam và đã bỏ mình tại Việt Nam. Nhiều người. Rất nhiều người. Những con số của chính phủ Pháp và Mỹ đưa ra khá chính xác, vì quân đội của họ quản lý hồ sơ quân nhân rất kỹ. Còn những con số tử vong của người Việt thì sao? Không ai biết chính xác, cả trong quân đội miền Bắc cũng như quân đội miền Nam. Có thể là biết nhưng cũng không muốn công bố rõ ràng. Nhưng chắc chắn là gấp rất nhiều lần những con số của Pháp và Mỹ. Thật khủng khiếp! Bao nhiêu chàng trai trẻ… cả mấy thế hệ bị hy sinh!Đầu óc còn đang bị ám ảnh bởi những suy nghĩ bi quan như thế thì tôi chợt trở lại với thực tế vì đã thấy cái tên tôi muốn tìm trên một tấm bảng. Mà đúng là tấm bảng 1945. Nhưng tìm thêm tôi thấy tên đó cũng có trên vài tấm bảng khác nữa, tử trận vào những năm khác. Cũng dễ hiểu vì đây là một tên họ rất thông dụng.

Vậy có phải tên trên tấm bảng 1945 là của cha tôi không? Tôi lại nhớ trước đây khi đứng trước ngôi mộ ở vùng Provence với cái tên ghi trên mộ, tôi cũng đã có câu hỏi tương tự: có phải cha tôi đây không?

Năm 1948 ông Trung tá hồi hưu đã cho mẹ tôi biết là cha tôi bị quân Nhật sát hại trong cuộc binh biến ngày 9 tháng 3 năm 1945. Vậy thì có lẽ ông nói đúng?

buctuong_binhsi_tuvong
Một chi tiết của bức tường, với tên những người tử trận trong các năm 1943, 1944, và một phần của 1945

Tôi đã đọc nhiều tài liệu về cuộc binh biến này, và nhất là những gì đã xảy ra ở Lạng Sơn. Sau khi thành Lạng Sơn do quân Pháp trấn giữ thất thủ trước sức tấn công của quân Nhật, đã xảy ra một cuộc thảm sát các tù binh Pháp chưa từng thấy trong lịch sử các cuộc chiến cận đại. Hai ông lãnh đạo quân đội Pháp và nền hành chánh Pháp ở Lạng Sơn, một ông tướng và một ông công chức cao cấp, cùng với một sĩ quan khác bị đem ra chém đầu trước mọi người. Ngoài ra, gần 500 tù binh khác bị giết trong vài ngày tiếp theo bằng đủ mọi cách, đại liên bắn xối xả rồi bồi thêm dao găm hoặc lưỡi lê, chém đầu, đập đầu bằng cuốc xẻng, xác vứt xuống hố công cộng tẩm xăng đốt trước khi lấp đất… Vài người thoát nạn vì bị thương nhưng giả chết, các đao phủ tưởng đã chết, nhờ vậy sau này mới biết được những hành xử tàn ác vô nhân tính của các đao phủ.

Tôi không dám tưởng tượng cha mình là một trong những người xấu số bị giết một cách dã man này, tuy có tên ông trên tấm bảng chiến sĩ tử vong năm 1945… Tôi vẫn còn bám víu vào hy vọng vì tên ông quá thông dụng, có thể là người khác…

Với hy vọng mong manh đó, tôi trở lại phóng tiếp khách và hỏi bà tiếp tôi lúc nãy: “Tôi có thấy tên cha tôi trên bức tường, nhưng làm sao để có thêm chi tiết, để biết chắc chắn đó không phải là một người khác trùng tên?”. Có lẽ bà làm việc ở đây không xa lạ gì với những câu hỏi như thế, nên bà lấy ngay một tấm giấy nhỏ đưa cho tôi:“Ở đây chúng tôi không có chi tiết gì về những chiến sĩ trận vong có hài cốt đây,hay có tên trên bức tường. Ông phải liên lạc với cơ quan này.” Đó chính là Cơ quan lịch sử quân đội của Bộ Quốc Phòng Pháp.

Tôi cám ơn người đàn bà đầy thiện chí. Có điều là tôi biết cái Cơ quan lịch sử này quá rồi, tôi đã từng viết thư, tôi đã từng đến nơi lưu trữ hồ sơ, và cho đến bây giờ chưa ai giúp gì được tôi cả.

Bước ra ngoài, nắng vẫn chan hòa trên ngọn đồi khu tưởng nhớ Fréjus, gió vẫn mát rượi dưới bóng của những cây thông « ô dù », và tôi vẫn phân vân trong lòng… Có phải tên cha mình được ghi khắc trên bức tường tưởng nhớ này không?

(còn tiếp)

 Phạm Ngọc Lân
(Cha vô danh – Chuyện kể cuộc đời một người Việt lai Pháp)

(1) Một loại thông có thân thẳng như cái cán dù và có tán lá tỏa rộng thành một vòm trông giống cái dù. Bên Pháp chỉ có các vùng miền nam mới có, gọi là « pin parasol ».

(2) Các binh lính đến từ thuộc địa là xứ nóng, đến Fréjus tương đối còn ấm áp, sống một thời gian làm quen dần với cái lạnh trước khi chuyển đi các vùng khác lạnh hơn.

(3) Hai chính phủ Pháp và Việt Nam ký một thỏa thuận ngày 2 tháng 8 năm 1986, theo đó Pháp sẽ đem khoảng 27000 bộ hài cốt của những người bỏ mình tại Việt Nam, kể cả quân nhân và thường dân. Thành phố Fréjus được chọn để xây dựng khu tưởng niệm, tại một nơi trước kia là trại lính Galliéni tiếp đón binh lính từ các thuộc địa, bắt đầu từ thế chiến thứ nhất 1914-1918.

Khu tưởng niệm Fréjus được Tổng thống Pháp François Mitterrand khánh thành ngày 16 tháng 2 năm 1993. Khu nằm trên một khoảng đất rộng hơn 2 mẫu tây (23403 mét vuông), gồm một đường cho người đi bộ, hình tròn đường kính 110 mét bao bọc một vườn hoa, khu hài cốt, và bức tường tưởng niệm.

Trong khu hài cốt có 17188 hài cốt của quân nhân đã được xác nhận, mang từ Việt Nam về trong khoảng 1986-87, thêm 62 bộ hài cốt chôn ở nghĩa trang Luynes bên Pháp trước 1975. Ngoài ra còn 3152 bộ hài cốt không biết của ai. Và đặc biệt có 3515 bộ hài cốt của thường dân yên nghỉ trong một khu riêng biệt.

Bức tường tưởng niệm dài 64 mét, có gắn 438 tấm bảng vuông ghi họ tên của 34935 chiến sĩ trận vong ở Đông Dương nhưng không chôn cất trong khu hài cốt ở đây.

(4) Bức tường ở Washington hoàn tất năm 1982, nằm trong khu công viên « Constitution Gardens », gần đài tưởng niệm Tổng thống Abraham Lincoln.